Lisanımızda Fârisî kâidesiyle yapılan mürekkeb sıfatlar eskiden pek ziyade kullanılırdı. Bunlara «Vasıf Terkîbi» dahi denir.

En mühim Farisî mürekkeb sıfat kâideleri şunlardır:

1. Farisî emri hâzırların evveline münasip bir kelime getirilir:

Mürekkeb Sıfat Münasip Bir Kelime Fârisî Emri Hâzır
شرف بخش شرف بخش
حریت پرور حریت پرور
روح نواز روح نواز
وقعه نویس وقعه نویس
ملال آور ملال آور
دهشت انگیز دهشت انگیز
سما پیرا سما پیرا
طاقت شکن طاقت شکن

Bahş » Şeref » Şerefbahş (Şeref veren)

Perver » Hürriyet » Hürriyetperver (Hürriyeti seven)

Nevâz » Ruh » Ruhnevâz (Rûhu okşayan)

Nüvîs » Vak’a » Vak’anüvîs (Vak’a yazan)

Âver » Melâl » Melâlâver (Keder getiren)

Engîz » Dehşet » Dehşetengîz (Dehşet koparan)

Pîrâ » Semâ » Semâpîrâ (Semâyı süsleyen)

Şiken » Tâkat » Tâkatşiken (Tâkati kıran)

2. Fârisî Tavsîfî Terkiplerden mevsûf’un esresi hazf edilerek mürekkeb sıfat teşkîl olunur:

Mürekkeb Sıfat Tavsîfî Terkip
دلشاد دل شاد
سينه صاف سينهٔ صاف

Dil-i Şâd (Memnun gönül) - Dilşâd (Memnun gönüllü)

Sîne-i Sâf (Temiz yürek) - Sîne Sâf (Temiz yürekli)

3. Fârisî Tavsîfî Terkiplerde sıfat ile mevsûf’un yerleri tebdîl olunur, yani sıfat, mevsûf’un evveline getirilir mevsûf’un esresi hazf edilir:

Mürekkeb Sıfat Tavsîfî Terkip
عالى قدر قدر عالى
خوشبو بوى خوش

Kadr-i Âlî (Yüksek kadir) - Âlî-kadr (Yüksek kadirli)

Bûy-i Hoş (Güzel koku) - Hoş-bû (Güzel kokulu)

4. Fârisî İzâfî Terkiplerde muzâf ile muzâfun ileyh’in yerleri değiştirilir; yani: muzâfun ileyh evvel, muzâf sonra getirilir ve muzâf’ın sonundaki esre hazf edilir:

Mürekkeb Sıfat İzâfî Terkip
ماهْ پرتو پرتوِ ماه
فضيلتْ سمات سماتِ فضيلت

Pertev-i mâh (Ay ziyâsı) - Mâh-pertev (Ay ziyâlı)

Simât-ı Fazîlet (Fazîletin alâmeti) - Fazîlet-simât (Fazîlet alâmeti)

5. Teşbîh gösteren Fârisî İzâfî Terkiplerden muzâf’ın nihayetindeki esre hazf edilerek teşkil olunur:

Mürekkeb Sıfat Teşbîhî Terkip
ماهْرو ماهِ رو

Mâh-i Rû (Ay gibi yüz) - Mâh-rû (Ay yüzlü)

6. Fârisî ism-i mef’ûllerin evveline münasip bir kelime getirilerek yapılır:

Mürekkeb Sıfat Münasip bir Kelime İsm-i Mef’ûl
تجرب ديده تجربه ديده
أمل شكست أمل شكسته

Dîde » Tecrübe » Tecrübe-dîde (Tecrübe görmüş)

Şikeste » Emel » Emel-şikeste (Arzusu kırılmış)

*Hazf edilmek: Giderme, yok etme.

Türkçe Yeni Sarf ve Nahiv Dersleri (Sh. 85-86) - Midhat Sâdullâh (İktibas ile hazırlanmıştır)

Kategori: Anasayfa Ekleyen: Tazammun Tarih: 2019-03-10

Farsça ekler Osmanlı Türkçesinde mühim bir yer tutuyor. Farsça ekleri iki kısımda ele alalım.

Farsça Ön Ekler

Kelimenin önünde yer alan ve ekleri kelimeye olumsuzluk manası vermektedir.

Bîhaber: habersiz

Bîhuzur: huzursuz

Bîcân: cansız 

بى جان بى حضور بى خبر

Nâhak: haksız

Nâmüsâid: müsait olmayan

Nâhoş: hoş olmayan

نا خوش نا مساعد نا حقّ

Hem eki beraberlik bildirir.

Hemcins: aynı cinsten

Hemfikir: aynı fikirde, fikirdaş

Hemşehrî: aynı şehirli

هم شهرى هم فكر هم جنس

Ber eki üzere manası verir.

Berdevam: devam üzere

Berkemâl: kemâl üzere (mükemmel)

بر كمال بر دوام

Ez eki -den, -dan manası verir.

Ezcümle: bu cümleden (örneğin)

Ezkaza: kazaen

از قضاء از جمله

Der eki -de, içinde manası verir.

Derkenar: kenarda

Derhâtır: hâtırda

Derhâl: hâlde (hemen şimdi)

در حال در خاطر در كنار

Farsça Son Ekler

Kelimenin sonuna eklenenlere bakalım.

Âne eki nispet bildirir.

Şâhâne: Şâhça (Şâha yakışır biçimde)

Merdâne: Merdçe (mert olana yakışacak biçimde)

Câhilâne: cahilce

جاهلانه مردانه شاهانه

Gîn eki -li manası verir.

Gamgîn: gamlı

Engîn: enli

انكين غمكين

Mend eki -li manası verir.

Hissemend: hisseli

Arzumend: arzulu

Dânişmend: bilgili

دانشمند ارزومند حسه مند

Gîr eki tutan, kabz ve zapt eden manası verir.

Tarafgîr: taraf tutan

Destgîr: el tutan (yardımcı)

Cihangîr: Cihânı ele geçiren

جهانگیر دستگیر طرفگیر

Vâr eki sahiplik, maliklik manası verir.

Ümidvâr: ümitli

Şâhvâr: Şaha yaraşır biçimde

شاهوار اميدوار

 

Kategori: Anasayfa Ekleyen: Tazammun Tarih: 2019-03-02

Kelime . _ Bir maksadı bildirmek için ağızımızdan çıkan manalı sözlere kelime denildiğini öğrenmiştik.

Türkçede kelime yedi kısımdır:

İsim, sıfat, zamir, fiil, edat, zarf, nidâ.

Bu kelimelerin her birinin birtakım vazifeleri vardır:

İsim . _ Bir şahsı, bir hayvanı, bir şeyi gösteren kelimelerdir: Ahmed, kuzu, kitab gibi.

Sıfat . _ İsimlerin hâlini ve keyfiyetini bildiren, yahud onları tayin eden kelimelere sıfat derler: Güzel, bu, şu, iyi, uslu gibi.

Zamir . _ İsim makâmında kullanılan kelimelerdir: Ben, sen, o gibi.

Fiil . _ Zamâna delâlet sûretiyle bir hüküm, bir iş, bir tesir ifâde eden kelimelere «fiil» denir: Ahmed dersini bildi, kalem kırıldı, vazîfemi yazdım gibi.

Bir de hem fiil; hem sıfat mesâbesinde olan kelimeler vardır ki fiillerden yapılan bu kelimelere «fer’ fiil» derler: Çalışan, okunmuş gibi.

Edat . _ Kendi kendine bir manası olmayıp diğer kelimelerle birlikte bir mana ifâde eden harfler ve kelimelerdir: Y, h, de, eğer, ki, fakat... gibi.

Zarf . _ Sıfatların ve fiillerin manasını ta’dîl eden kelimelerdir: Erken, geç, çabuk gibi.

Nidâ . _ Bir his, bir heyecan ifâde etmek için söylenilen sözlerdir: Âh, ey, vah... gibi.

İktibas: Türkçe Yeni Sarf ve Nahiv Dersleri (Sh. 26) - Midhat Sâdullâh

Kategori: Anasayfa Ekleyen: Tazammun Tarih: 2019-02-18

Osmanlıca öğrenmek için yazmayı deneyebilirsiniz. Osmanlıca yazmak, yazmaya çalışmak okumanızı hızlandıracaktır.

İnternet üzerinde basit bir arama ile Osmanlıca yazılmış vesika, metin, kitap bulabilirsiniz. Ekranın bir tarafına metni açıp, diğer tarafta yazacağınız dosyayı açarak gördüklerinizi yazabilirsiniz.

İsterseniz Osmanlıca klavye uygulamamızı kullanın ve yazdıklarınızı kopyalayın. Ayrıca kendi bilgisayarınızda, klavyenizi kullanarak yazmak isteyebilirsiniz.

Tuş dizilimini görmek ve teknik yardım için bakınız: Osmanlıca Yazmak

Başlarda yazım yardımcısı olarak ekran klavyesi de kullanabilirsiniz. Zaten bir süre sonra tuş dizilimine de alışılıyor.

Osmanlıca yaz

Ekran Klavyesi Açma (Windows 10)

Windows 10 Başlat menüsünde, Tüm Uygulamalar » Windows Erişim Kolaylığı » Ekran Klavyesi yolunu izleyerek ekran klavyesini başlatabilirsiniz.

Ekran Klavyesi Açma (Pardus Linux)

Onboard uygulamasını paket yöneticisinden aratıp, kurunuz.

Konsoldan kurmak için:

sudo apt install onboard

komutunu girip, yönetici şifrenizi giriniz.

Osmanlıca Yaz!

Bir word belgesi açarak veya metin yazılacak herhangi bir alanda yazabilirsiniz. Dil çubuğundan Farsça tercih ediniz. Ekran klavyenizde harf dizilimi değişecektir.

Windows 10 için; Denetim Masası » Saat, Dil ve Bölge » Dil ekle yolunu kullanarak “Dil ekle”yi tıklayıp Farsça seçip, ekliyoruz.

Farklı yazı tipi, font indirmek için bakınız: Arapça Fontlar

Kategori: Anasayfa Ekleyen: Tazammun Tarih: 2018-11-05

 saatin zinciri

Saatin zinciri bitince eylemez tık tık,

Vakt-i merhûnu gelince rûha derler çık çık!

Hakka kulluk eyle zira

Ahirette dinlemezler hınk mınk!

Gönenli Mehmet Efendi

Kategori: Kısa Metinler Ekleyen: Tazammun Tarih: 2018-10-02

Fatih Sultan Mehmet Hazretleri'nin Kaleminden Günümüze Aktarmaya Gayret Ettik.

Fatih Divanı Avni

İmtisal-i Cahid-u Fillah Oluptur Niyyetim,

Dîn-i İslâmın Mücerred Gayretidur Gayretim.

 

Fazl-ı Hakk ü Himmet-i Cünd-i Ricalullâh İle,

Ehl-i Küfr-i Serteser Kahreylemektir Niyyetim.

 

Enbiyâ u Evliyâ'ya İstinâdım Var Benim,

Lütf-i Hakk'tandır Hemân Ümîd-i Feth ü Nusretim.

 

Nefs ü Mâl İle Ne Ola Kılsam Cihânda İçtihâd,

Hamdülillâh Var Gazâ'ya Sad-Hezâran Rağbetim.

 

Ey Muhammed! Mucizât-ı Ahmed-i Muhtâr İle

Umarım Galib Ola A'dâ-yı Dîne Devletim.

 

Fatih Sultan Mehmet (Avnî)

Kategori: Anasayfa Ekleyen: Tazammun Tarih: 2018-09-17

Aslî harflerin (fe, ayn, lam) üzerine ziyâde harf veya harfler ekleyerek yapılır. Bu masdarlar sülâsî (üç kök harf) ve mezîd yani üç harfe ilâve  yapılmış “sülâsî mezid” masdarlardır.

İf’âl, tef’îl, mufâ’ale, tefâ’ul, infi’âl, ifti’âl, tefa’ul, istif’âl bunların Osmanlıca'da sıkça kullanılan vezinleridir.

osmanlica mastarlar

Osmanlıca okurken bu kalıplarda gelen kelimeleri fark eder ve harekesiz olarak tanırsınız.

Masdar Bâbı

Mesela ikrâm kelimesi if’âl bâbındadır. Kâf, ra, mim aslî harfleri aynı kalıba, vezine, düzene, ölçüye göre okunacaktır. Hareke ve çekimler de aynıdır.

اِفْعَالْ

اِكْرَامْ

İf’âl veznindeki dizilişte; esre almış bir elif*, sâkin bir fe, üstünlü bir ayn, uzatma vazifesi gören bir elif ve sâkin bir lam görülmektedir. Burada aynı ölçü diğer kelimemizde de kullanılmıştır. Fark aslî harflerdedir. Fe, ayn, lam yerine kâf, ra, mim gelmiştir ve ikrâm okunacaktır.

Diğer vezinlerde de durum aynıdır. Harekeleri ve ziyade kılınmış harflerin dizilişini, düzenini fark etmek mühim.

Sülasi Mezidler - İsm-i Fâ’il ve İsm-i Mef’ûl

مصدر اسم فاعل اسم مفعول
افغال مُفْعِلْ مُفْعَلْ
تفعيل مُفَعِّلْ مُفَعَّلْ
مفاعله مُفَاعِلْ مُفَاعَلْ
تفاعل مُتَفَاعِلْ مُتَفَاعَلْ
انفعال مُنْفَعِلْ ~
افتعال مُفْتَعِلْ مُفْتَعَلْ
تفعّل مُتَفَعِّلْ مُتَفَعَّلْ
استفعال مُسْتَفْعِلْ مُسْتَفْعَلْ

*Elif hareke aldığında hemze denir.

Kategori: Osmanlıca imla Ekleyen: Tazammun Tarih: 2018-06-20

Görebildiğimiz çoğu kitapta kâf-ı nûnî üzerinde üç nokta bulunmuyor. Hâl böyle olunca, şekil itibarıyla kâf harfinden farksız gözüküyor.

Kâf-ı nûnî bazı klişeleşmiş eklerde oldukça sık görebileceğimiz bir harf. Okunuşu itibârıyla genizden gelen ne sesi olan bu harfi noktasız şekilde gördüğümüzde kâf zannedebiliyoruz.

kafi nuni

Bazı ekler; -ın, -in, -un, ün veya -nın, -nin... -mın, -min gibi, kâf ile (aslında kâf-ı nûnî) yazılıyor. Bu harfin okunuşuna dikkat etmelisiniz. Alışıncaya kadar biraz zorlanabilirsiniz.

Metinde, kâf şeklinde gördüğünüz hâlde aslında kâf-ı nûnî veya kâf-ı fârisî (gef) olarak okuyacağınız kelimeler olabilir.

Kelimelere bakalım:

أوك ، ننه ك ، تركجه نك ، ارابه نك ، كوزيمك ، باجيمك ، كوزكز ، قاشكز ، سوزكز ، ايشك ، سنك

Senin, işin, sözünüz, kaşınız, gözünüz, bacımın, gözümün, arabanın, Türkçe’nin, nenen, evin.

Kategori: Osmanlıca imla Ekleyen: Tazammun Tarih: 2018-03-27
يكى اصول معلم صرف

 

فارسى اسملر ، بعضاً فارسى قاعده اوزره جمع اولونور . بونك اچون اسملرك آخرينه بر « آن » علاوه ايديلير

 

. مثال : مرد ، مردان . چشم ، چشمان . آهو ، آهوان

 

. اكر اسمك آخرنده هاى رسميه وارسه جمعده « ه » كافه تبديل اولونور . بنده ، بندكان كبى

 

. اكر اسمك اخرنده « ا » ويا « ى » ياخود « و » وارسه بر « يا » زياده قيلينير

 

. مثال : كدا : كدايان . آدمى : آدميان . كيسو : كيسويان

Yeni Usûl Muallim-i Sarf

---

Farisî isimler, bazen Farisî kâide üzre cem' olunur. Bunun içün isimlerin ahirine bir «ân» ilave edilir. Misâl: Merd, Merdân, Çeşm, Çeşmân, Ahu, Ahuvan.

 

Eğer ismin ahirinde hâ-i resmiye varsa cemi'de «he» kâfa tebdil olunur. Bende, bendegân gibi.

 

Eğer ismin ahirinde «elif» veya «ye» yahut «vav» varsa bir «yâ» ziyade kılınır.

Misâl: Gedâ: gedâyân. Âdemî: âdemiyân. Gîsû: gîsûyân.

Kategori: Kısa Metinler Ekleyen: Tazammun Tarih: 2017-10-07

Osmanlıca okutucu harfler öğrenildikten sonra ek alımını da görüp, bolca okuma yaparak belli bir mesafe alınmış olur. Osmanlıca okurken Arapça kelimeleri bolca göreceksiniz. Temel kaidelerden sonra Arapça Lisanının bazı husûsiyetleri öğrenilerek, bu Lisanın Osmanlıca unsurlarına geçilmelidir.

Arapça Unsurlar

Lisân-ı Osmânîde bilhassa Arapça isim ve mastarlar sıkça kullanılır. Kelimât-ı asliye yani üzerine ziyâde kılınmamış kök kelimeleri tanımak gerekiyor. Kök harf itibarıyla üç harfli sülâsî ve dört harfli rubâî kelimeler üzerinde durulmalı.

Herhangi bir ek almamış kelimeye mücerred ve ek almış kelimeye mezîd denir. Mesela üç harfli, ek almamış kelimeye sülâsî mücerred denir; aslî harfleri üç harfli fakat ek almış kelimeye sülâsî mezîd denir.

فعل

Fe, ayn, lam. Bu üç harf sırasıyla fe birinci, ayn ikinci, lam üçüncü harfi ifade eder ve bu kalıp kök kelimeleri tanımada kullanılır. Buna göre, ziyâde harf almamış bir sülâsî kelimenin ilk harfi fe, ikincisi, ayn, üçüncüsü lam ile ifâde edilir.

İsmi Fâil

Fiili işleyenin ismidir. Belli bir vezinde gelen kelimeler hep bu manayı işaret ederler. Şâkir, şükreden; hâkim, hükmeden demektir. Fe, ayn ve lam harflerini düşündüğümüzde, fâil derken elif harfinin ziyâde kılındığını anlıyoruz.

فَاعِلْ

حاكم شاكر فاتح فاعل
ظاهر كافر جاهل عالم
عابد عارف قاتل ظالم
حافظ تاجر غافل شامل
فارق حامل غالب طالب

Hâkim, şâkir, fâtih, fâil,

zâhir, kâfir, câhil, âlim,

âbid, ârif, kâtil, zâlim,

hâfız, tâcir, gâfil, şâmil,

fârik, hâmil, gâlib, tâlib.

Elif harfi, ilk harfi (fe) uzatıyor, ikinci (ayn) esreli, üçüncü (lam) cezmli okunuyor. Bu şekilde üç aslî harfin veznini, yani ölçüsünü anlıyoruz. Bu, ismi fâil için geçerli vezin olmaktadır.

Kelimelerin manalarına bakıldığında, bu veznin husûsiyeti anlaşılmış olur. Bir işi, bir fiili yüklenme manası burada söz konusu oluyor.

İsmi Mefûl

Fiilden etkilenen isimdir. Mim ve vav harfi, aslî harflere ziyâde kılınmıştır. İlm, ma’lûm gibi

 مشغول منسوب موهوم مشكوك
منصور مغلوب مكتوب متروك
مقتول مخلوق مرقوم مظلوم
مذكور مسكون مأمور مطلوب

Meşgûl, mensûb, mevhûm, meşkûk

mansûr, mağlûb, mektûb, metrûk

maktûl, mahlûk, merkûm, mazlûm

mezkûr, meskûn, me’mûr, matlûb.

Kelimelerin lügat manasına bakınız. 

Kategori: Osmanlıca imla Ekleyen: Tazammun Tarih: 2017-09-22